İnsanların Gerçeklerden Çok Komplo Teorilerine Bayılmasının Psikolojisi
Psikolog Karen Douglas ve ekibi 2017'deki makalelerinde komplo teorilerine inanmanın motivasyonlarını üç başlıkta topladı.
Birincisi bilişsel motivasyon (dünyayı anlamak istemek), ikincisi varoluşsal motivasyon (güvende hissetmek ve kontrol duygusuna sahip olmak istemek), üçüncüsü sosyal motivasyon (kendini ve kendi grubunu olumlu görmek istemek).
"Arkeolojik kanıt yok" sınav çalışması gibidir, "Piramitleri uzaylılar yaptı" ise film gibidir. Hangisi akılda kalır? Elbette film. Antik uzaylılar teorisinin belgesel kanallarında onlarca yıldır tekrar tekrar sağılmasının nedeni budur. Gerçek sıkıcıdır, kurgu eğlencelidir. Bu yüzden gerçekler unutulur, sadece kurgu hayatta kalır.
Üçgen bir logo görünce İlluminati'yi düşünür, bir ünlü gözünü kapatan bir el hareketi yapınca bunun gizli bir örgütün işareti olduğuna emin olur. Aslında birbiriyle hiçbir ilgisi olmayan şeyleri beyin otomatik olarak birleştirir. Buna apofeni denir. Çalılar sallanınca "rüzgârdır" diyen atadan çok "yırtıcı!" deyip kaçan ata hayatta kaldığı için, tesadüfü tesadüf olarak geçiştiremeyen bir içgüdüyü miras aldık. Komplo teorilerinin gedikli repliği "Tesadüf diye bir şey yoktur" aslında beynin varsayılan ayarıdır.
Ekonomik krizlerin, savaşların ve salgınların gerçek nedenleri onlarca etkenin iç içe geçtiği, anlaşılması zor şeylerdir. Ama "Hepsini gölge hükümet planladı" tek cümlesiyle dünya bir anda düzene girer. Derin devlet ve Yeni Dünya Düzeni gibi dünya hükümeti komplolarının bu kadar inatçı olmasının nedeni budur. Karmaşık gerçekten çok basit yalan kolay sindirilir. Aşılara takip çipi konduğu iddiası da aynı ilkeye dayanır. Devasa teknolojiyi ve tedirgin edici dünyayı "Onlar bizi yönetmeye çalışıyor" diye tek satıra sıkıştırır.
"NASA Ay'a iniş sahtekârlığını saklıyor, medya susuyor, halk kandırılıyor, gerçeği bir tek ben biliyorum." Bu yapının kendisi bir uyuşturucudur. Hem üstünlük hem aidiyet duygusu verir. Ay'a iniş komplocularının yarım yüzyılı aşkın süredir kaybolmamasının nedeni kanıtlarının olması değil, inandıkları an "uyanık azınlık" olmanın verdiği histir.
Biri algoritmadır. Bütün kötülüklerin kaynağı yine o.
Şok edici, öfke uyandıran ve sürprizli içerikler algoritmaya binip izlenme toplar. Komplo teorisinden sadece gerçekleri çıkarırsan tıklama gelir, eğlence de paraya dönüşür.
Diğeri tekrardır.
Aynı sözü yüz kez duyunca kanıttan bağımsız olarak "Bir şey var galiba" diye düşünmeye başlarsın. Buna doğruluk yanılsaması etkisi denir.
Orijinalini oku (Korece) →
Birincisi bilişsel motivasyon (dünyayı anlamak istemek), ikincisi varoluşsal motivasyon (güvende hissetmek ve kontrol duygusuna sahip olmak istemek), üçüncüsü sosyal motivasyon (kendini ve kendi grubunu olumlu görmek istemek).
Birincisi, beyin hikâyeleri sever.
"Arkeolojik kanıt yok" sınav çalışması gibidir, "Piramitleri uzaylılar yaptı" ise film gibidir. Hangisi akılda kalır? Elbette film. Antik uzaylılar teorisinin belgesel kanallarında onlarca yıldır tekrar tekrar sağılmasının nedeni budur. Gerçek sıkıcıdır, kurgu eğlencelidir. Bu yüzden gerçekler unutulur, sadece kurgu hayatta kalır.
İkincisi, beyin noktaları görünce hemen çizgi çeker.
Üçgen bir logo görünce İlluminati'yi düşünür, bir ünlü gözünü kapatan bir el hareketi yapınca bunun gizli bir örgütün işareti olduğuna emin olur. Aslında birbiriyle hiçbir ilgisi olmayan şeyleri beyin otomatik olarak birleştirir. Buna apofeni denir. Çalılar sallanınca "rüzgârdır" diyen atadan çok "yırtıcı!" deyip kaçan ata hayatta kaldığı için, tesadüfü tesadüf olarak geçiştiremeyen bir içgüdüyü miras aldık. Komplo teorilerinin gedikli repliği "Tesadüf diye bir şey yoktur" aslında beynin varsayılan ayarıdır.
Üçüncüsü, beyin tembeldir.
Ekonomik krizlerin, savaşların ve salgınların gerçek nedenleri onlarca etkenin iç içe geçtiği, anlaşılması zor şeylerdir. Ama "Hepsini gölge hükümet planladı" tek cümlesiyle dünya bir anda düzene girer. Derin devlet ve Yeni Dünya Düzeni gibi dünya hükümeti komplolarının bu kadar inatçı olmasının nedeni budur. Karmaşık gerçekten çok basit yalan kolay sindirilir. Aşılara takip çipi konduğu iddiası da aynı ilkeye dayanır. Devasa teknolojiyi ve tedirgin edici dünyayı "Onlar bizi yönetmeye çalışıyor" diye tek satıra sıkıştırır.
Dördüncüsü, beyin özel olmak ister.
"NASA Ay'a iniş sahtekârlığını saklıyor, medya susuyor, halk kandırılıyor, gerçeği bir tek ben biliyorum." Bu yapının kendisi bir uyuşturucudur. Hem üstünlük hem aidiyet duygusu verir. Ay'a iniş komplocularının yarım yüzyılı aşkın süredir kaybolmamasının nedeni kanıtlarının olması değil, inandıkları an "uyanık azınlık" olmanın verdiği histir.
Algoritmanın kendisi komplo teorilerini sever.
Biri algoritmadır. Bütün kötülüklerin kaynağı yine o.
Şok edici, öfke uyandıran ve sürprizli içerikler algoritmaya binip izlenme toplar. Komplo teorisinden sadece gerçekleri çıkarırsan tıklama gelir, eğlence de paraya dönüşür.
Diğeri tekrardır.
Aynı sözü yüz kez duyunca kanıttan bağımsız olarak "Bir şey var galiba" diye düşünmeye başlarsın. Buna doğruluk yanılsaması etkisi denir.
