Cái bẫy của chủ nghĩa dân tộc thái quá: Năm môn giỏi… bốn mươi môn tụt dốc
Những quốc gia đều là số 1 thế giới
Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ, thậm chí Triều Tiên đều nói nước mình giỏi nhất thế giới. Không thể có nhiều số 1 thế giới như vậy.
Câu trả lời đơn giản. Vì mỗi nước chọn một môn thi khác nhau.
Nhật Bản mang ra tinh thần nghệ nhân, Trung Quốc tàu cao tốc, Hàn Quốc chất bán dẫn và K-content, Mỹ đổi mới sáng tạo, Triều Tiên tinh thần tự chủ. Ai cũng mang một môn có lợi cho mình, giành chức vô địch ở môn ấy, rồi hô lên: "Đúng là chúng ta giỏi nhất."
Không phải nói dối. Đúng là vô địch thật. Vấn đề là môn thi ấy do mình tự chọn.
Môn vô địch là được chọn hoặc được tạo ra.
Ở Thế vận hội, không thể đổi môn thi. Không thể về bét ở môn chạy 100 m rồi khăng khăng: "Chúng tôi số 1 về bảo tồn công trình."
Nhưng cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia không có đường đua. Kinh tế, công nghệ, văn hóa, quân sự, ẩm thực, an ninh… các môn thi vô hạn. Chỉ cần chọn một hạng mục có lợi, gần như mọi quốc gia đều có thể trở thành 'giỏi nhất thế giới'.
Vậy với câu "số 1 thế giới", ta phải hỏi trước. "Ở môn gì?"
Hơn nữa nếu bắt đầu thua, lại đổi môn. Nếu công nghệ tụt hậu, mang ra chất bán dẫn; nếu chất bán dẫn nửa vời, mang ra nội dung văn hóa. Đây không phải đánh giá năng lực tổng thể, mà là chấm bài thi chỉ bằng cách chọn những câu làm đúng. Điểm lúc nào cũng tuyệt đối, nhưng điểm tuyệt đối ấy chẳng nói lên điều gì.
Ba huy chương vàng che đi 97 môn còn lại
Giả sử trong 100 môn, có 3 huy chương vàng, còn lại ở mức trung bình hoặc đang đi xuống. Nhưng trên bản tin chỉ có 3 huy chương vàng xuất hiện với dòng chữ "mạnh nhất thế giới".
Thế là người dân lầm tưởng đất nước mình nhìn chung đang hưng thịnh. Trong khi thật ra 3 huy chương vàng đang che đi 97 môn còn lại.
Không có một lời nói dối nào. Chỉ cứ cho xem nửa bảng điểm đẹp — điều này xảo quyệt hơn cả lời nói dối.
Vấn đề không dừng ở đây. Suy nghĩ "chúng ta giỏi nhất" càng mạnh, câu hỏi "điểm yếu của chúng ta là gì?" càng khó chịu, và người chỉ ra điểm yếu bắt đầu bị gán là "kẻ ghét đất nước mình". Ngay lúc đó chức năng phát hiện điểm yếu của quốc gia tắt ngúm.
Niềm tự hào tốt và niềm tự hào xấu
Nhưng không có nghĩa câu trả lời là thái độ chê bai đất nước mình chỉ đi tìm khuyết điểm. Nếu chủ nghĩa dân tộc thái quá là thiên kiến chỉ thấy ưu điểm, thì chê bai đất nước mình là thiên kiến chỉ thấy điểm yếu. Điều cần là nói cái tốt là tốt và cái thiếu là thiếu, đồng thời áp dụng cùng tiêu chuẩn cho các nước khác.
Niềm tự hào tốt đi theo "có ưu điểm → tự hào → hãy phát triển". Niềm tự hào xấu đi theo "chúng ta giỏi nhất → không có vấn đề → đừng phê bình". Cái thứ nhất trở thành nhiên liệu cho sự tự tin, cái thứ hai trở thành thuốc giảm đau che đi thực tế.
Kết luận
Cái bẫy của chủ nghĩa dân tộc thái quá không phải lời nói dối, mà là chỉ chọn và cho xem những ưu điểm có thật. Tự tạo môn thi, chấm bằng tiêu chuẩn của mình, rồi hạnh phúc ngắm huy chương vàng ấy.
Quốc gia thật sự mạnh không phải quốc gia nói "chúng ta giỏi nhất", mà là quốc gia có thể đồng thời nói "chúng ta giỏi cái này, và còn thiếu cái này". Vì việc tìm ra và sửa điểm yếu chính xác đến đâu cũng là năng lực cạnh tranh.
Niềm tự hào dân tộc cũng là một loại thuốc. Vị thì ngon, nhưng tác dụng phụ bắt đầu từ lúc ta không còn thấy được điểm yếu.