De neergang van Frankrijk en de relatie met het christelijk geloof
Van het centrum van de wereld naar een berg schulden
In de tijd dat de Franse koning door alle koningen van Europa benijd werd, Europese edelen Frans met elkaar spraken en de kunst en mode van Versailles nadeden, was Frankrijk, met het sterkste leger van Europa en koloniën over de hele wereld, een door en door katholiek land dat "de oudste dochter van de Kerk" werd genoemd.
Het Frankrijk van nu heeft in 2025 een staatsschuld van 116% van het bbp en een jaarlijks tekort van 5% van het bbp, ondanks enorme belastinginkomsten; en met slechts 29% katholieken is het een van de landen in Europa die het verst van religie af staan.
Deze lijn – sterk toen het geloof sterk was en wankelend sinds het geloof is losgelaten – is geen toeval. Als het geloof verdwijnt, worden er minder kinderen geboren, vallen gemeenschappen uiteen, komen rechten vóór plichten, en houdt de staat die dat gat met geld vulde het uiteindelijk niet vol. Recente studies laten zien dat dit proces in Frankrijk meer dan honderd jaar eerder begon dan in enig ander land, en is uitgegroeid tot de crisis van heel Europa vandaag.
Hoofdstuk 1 — De tijd waarin het geloof de samenleving droeg
In Europa was het christendom geen persoonlijke hobby, maar de samenleving zelf. De kerk onderwees de kinderen, voedde de armen en verzorgde zieken en ouderen, en kloosters waren gebedshuizen en tegelijk scholen, ziekenhuizen en bibliotheken. Een groot deel van wat de staat nu met belastinggeld doet, deden de kerk en de geloofsgemeenschappen.
De tiende, een van de inkomstenbronnen, was een last voor de boeren en leidde tot veel ruzie, maar dat geld circuleerde binnen de zichtbare gemeenschap van kerk en parochie. Omdat buren die wisten wie ziek was en wie honger had zelf zorg verleenden, kon men veel mensen helpen tegen veel lagere kosten dan de huidige verzorgingsstaat, die door enorme bureaucratische apparaten loopt.
Hoofdstuk 2 — Lodewijk XIV, het hoogtepunt van geloof en macht
In de tijd van Lodewijk XIV, die regeerde van 1661 tot 1715, werd Frankrijk, waar het katholicisme het middelpunt was van het koningschap en de maatschappelijke orde, door vier krachten de machtigste staat van Europa.
Ten eerste had het dankzij de katholieke cultuur van grote gezinnen de grootste bevolking van Europa, en waren er mensen in overvloed om het land te bewerken, belasting te betalen en in het leger te dienen. Ten tweede vonden de luxeproducten van de textiel-, glas-, wandtapijt- en wapenindustrie, opgebouwd door minister van Financiën Colbert, gretig aftrek aan de Europese hoven. Ten derde brachten suiker en koffie uit het Caribisch gebied enorme rijkdom, al was een groot deel daarvan gebouwd op slavenarbeid en koloniale uitbuiting. Ten vierde veroverden de Franse taal, literatuur, architectuur en mode de Europese elite.
Hoofdstuk 3 — De prijs van het verdrijven van diepgelovige mensen
Toen Lodewijk XIV in 1685 het Edict van Nantes herriep, dat het protestantisme toestond, vertrokken honderdduizenden Franse protestanten, hugenoten genoemd, naar Nederland, Engeland en Pruisen. Onder deze mensen, die leerden lezen om de Bijbel te kunnen lezen en ijver en soberheid als geloofsplicht zagen, waren opvallend veel vakmensen, kooplieden en bankiers; met hen gingen de technieken van de horlogemakerij, de zijde en het zilversmeedwerk over de grens en lieten ze de industrie van concurrerende landen groeien.
Wat een land sterk maakt, is niet een van bovenaf opgelegde religie, maar een levend geloof in het hart; en een land dat mensen met zo'n geloof verliest, wordt in dezelfde mate zwakker.
Hoofdstuk 4 — De teruggang van het geloof begon vóór de Revolutie
De secularisatie van Frankrijk begon veel eerder dan de Revolutie van 1789. Terwijl in de 18e eeuw de Verlichting zich verspreidde, de afkeer van de kerk groeide en de hoge geestelijkheid aan aanzien verloor door zich vast te klampen aan privileges en bezit, schoot volgens econoom Guillaume Blanc het aandeel testamenten zonder religieuze formuleringen omhoog van 10% in 1710 naar 80% in 1780. Binnen zeventig jaar was de meerderheid van de mensen ook op hun sterfbed niet meer op zoek naar God.
In dezelfde periode begonnen de Fransen minder kinderen te krijgen, en Blanc concludeerde dat deze daling van het geboortecijfer meer dan honderd jaar eerder begon dan in enig ander land, en dat secularisatie de oorzaak was. Normaal daalt het geboortecijfer wanneer een land rijker, stedelijker en beter opgeleid wordt, maar het Frankrijk van toen was een relatief arm, agrarisch land waar de meesten niet konden lezen; en inderdaad hadden geletterdheid, bevolkingsdichtheid en verstedelijking weinig invloed op het moment waarop het geboortecijfer begon te dalen.
Hoofdstuk 5 — De Revolutie, en de staat die de plaats van de kerk innam
Eind 18e eeuw kon Frankrijk de schulden die door oorlogen waren opgelopen, vooral door de steun aan de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, niet oplossen omdat de adel en de hoge geestelijkheid nauwelijks belasting betaalden; uiteindelijk liep de Staten-Generaal die Lodewijk XVI in 1789 bijeenriep uit op de Grote Revolutie.
De Revolutie schafte de tiende af, nam het kerkelijk bezit in beslag, verjoeg of executeerde priesters die de eed van trouw weigerden, en creëerde zelfs een staatsritueel: de "cultus van de Rede". De meer dan honderd jaar durende strijd tussen kerk en staat eindigde in 1905 met de scheidingswet, die de "laïcité", het Franse secularisme, in de wet vastlegde; vanaf toen gingen onderwijs, armenzorg en de zorg voor zieken en ouderen over van de vrijwillige handen van buren naar het belastinggeld van de staat.
Hoofdstuk 6 — Het land met minder kinderen verloor de oorlogen
Frankrijk verloor de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) van Engeland en daarmee de meeste koloniën in Noord-Amerika en India, en verloor daarna, via de val van Napoleon, de nederlaag tegen Pruisen in 1870, de bezetting in de Tweede Wereldoorlog en de onafhankelijkheid van de koloniën, zijn hegemonie.
Aan de basis lag de bevolking. Terwijl de Engelse en Duitse bevolking de hele 19e eeuw explosief groeide, bleef de Franse gelijk; het dichtstbevolkte land van Europa werd rond de Frans-Duitse Oorlog door Duitsland ingehaald en raakte achter in soldaten en industriële arbeidskracht. Blanc schatte dat als Frankrijk dezelfde bevolkingsontwikkeling als Engeland had gevolgd, het nu 250 miljoen inwoners zou hebben, terwijl de huidige bevolking van Frankrijk onder de 70 miljoen ligt. Omdat de Zevenjarige Oorlog uitbrak precies toen het geloof snel uit de testamenten verdween, drukte de secularisatie het geboortecijfer, verzwakte de stilstaande bevolking de nationale kracht, en leidde dat tot de nederlaag.
Hoofdstuk 7 — De Glorieuze Dertig, gedragen door het "resterende geloof"
De generatie die na de Tweede Wereldoorlog de periode van snelle groei leidde, de "Glorieuze Dertig" (1945-1975), bestond nog grotendeels uit mensen die gedoopt waren, naar de kerk gingen en in katholieke gezinnen waren opgegroeid. In 1960 steeg het Franse geboortecijfer tot 2,85 kinderen per vrouw, het hoogste niveau in West-Europa, en grote gezinnen met meer dan tien kinderen waren gewoon.
Deze periode leefde van het "spaargeld" dat het geloof had achtergelaten, en de gigantische verzorgingsstaat werd juist toen gebouwd, in de veronderstelling dat al die kinderen zouden opgroeien en belasting zouden betalen. Het probleem barstte los toen dat spaargeld op raakte.
Hoofdstuk 8 — Vijf redenen waarom een land wankelt als het het geloof loslaat
① Er komen minder kinderen
Geloof laat huwelijk en gezin kostbaar vinden en kinderen als een zegen zien. In een vergelijkend onderzoek in 18 Europese landen bewogen religieuze binding, kerkgang en ervaren religiositeit allemaal in dezelfde richting als het gewenste en het werkelijke aantal kinderen, en in Nederlands langlopend onderzoek voorspelde kerkgang sterk het latere aantal geboorten.
Ook Frankrijk, dat lang een hoog geboortecijfer had in Europa, zag het totale vruchtbaarheidscijfer dalen van 1,61 in 2024 naar 1,56 in 2025, het laagste sinds vlak na de Eerste Wereldoorlog; in 2025 werden 24% minder kinderen geboren dan in 2010, en in datzelfde jaar overleden er voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog meer mensen dan er geboren werden.
② De pensioenen storten in
Als er minder kinderen komen, zijn er minder belastingbetalers en meer ouderen met pensioen. In Frankrijk is het aandeel 65-plussers 22%, bijna gelijk aan de bevolking onder de 20, en het werkelijke geboortecijfer van 1,56 ligt ver onder de 1,8 waarvan de pensioenadviesraad uitging bij zijn berekeningen, zodat de berekening al bij het vertrekpunt de plank misslaat.
③ De staat doet met geld wat buren vroeger deden
Nu de staat alle zorg op zich neemt die vroeger werd gedragen door vrijwilligerswerk, giften en burenhulp, gaf de Franse overheid in 2025 57,2% van het bbp uit, haalde 43,6% op aan belastingen en moest toch nog lenen. Wat het kost als de staat het gat vult dat een ingestorte gemeenschap achterlaat, is veel duurder dan men denkt.
④ Een cultuur van plichten wordt een cultuur van rechten
Zoals Max Weber zei in "De protestantse ethiek en de geest van het kapitalisme", legden mensen die ijver en zuinigheid als geloofsplicht zagen de basis voor het westerse kapitalisme; maar als het geloof verdwijnt, gaat "wat moet ik krijgen" vóór "wat moet ik doen", en wordt een eenmaal verleend voordeel moeilijk terug te draaien. President Macron voerde in 2023 de hervorming door die de pensioenleeftijd van 62 naar 64 jaar optrok, maar na hevig verzet stelde premier Lecornu die uit tot na de presidentsverkiezingen van 2027 om de val van de regering te voorkomen, en zo werd Macrons belangrijkste prestatie door zijn eigen regering opzijgezet.
⑤ Als gemeenschappelijke waarden verdwijnen, wordt overeenstemming onmogelijk
Als de gemeenschappelijke maatstaf van "wat is juist", die een gedeeld geloof gaf, verdwijnt, eist iedereen alleen zijn eigen deel op en wordt de politiek een strijdperk. In de ergste politieke crisis in decennia proberen in Frankrijk de ene na de andere minderheidsregering bezuinigingsbegrotingen door te drukken, en sinds de parlementsverkiezingen van 2024 is de regering al drie keer gevallen, alleen al door begrotingsruzies.
Hoofdstuk 9 — De prijs die heel Europa betaalde: de oorlog tussen Rusland en Oekraïne
Heel Europa volgde de weg die Frankrijk als eerste ging, en de prijs daarvan werd zichtbaar met de volledige Russische invasie van Oekraïne in 2022. De verantwoordelijkheid voor de oorlog ligt bij Rusland, dat tot de invasie besloot; maar waarom Europa die oorlog niet kon voorkomen en waarom Rusland dacht dat Europa zich niet zou verzetten, heeft te maken met het beeld van een Europa dat het geloof heeft losgelaten.
① Een samenleving zonder kinderen om te beschermen, heeft ook niemand om te vechten
Met weinig kinderen zijn er weinig jongeren voor het leger, en is het nog moeilijker je enige kind naar het slagveld te sturen. Toen het geloof dat "opoffering voor iets groters dan jezelf" leerde verdween, ging de samenleving opoffering zelf uit de weg. Duitsland, dat de dienstplicht in 2011 opschortte, zit ongeveer 80.000 militairen onder het nooit gehaalde streefcijfer, en toen een nieuwe wet die in 2026 inging een vragenlijst over militaire dienst verplicht maakte voor alle achttienjarige mannen, spijbelden ruim 45.000 scholieren en gingen de straat op.
② Defensiegeld werd welzijnsgeld
Het defensiebudget dat na de Koude Oorlog werd verlaagd met de woorden "er komt geen oorlog meer", het "vredesdividend", vloeide naar de verzorgingsstaat. De defensie-uitgaven van de Europese NAVO-leden als aandeel van het bbp daalden van 3,8% in 1980 naar 1,42% in 2014, het laagste ooit, en tussen 1991 en 2023 verdubbelden de Europese sociale uitgaven ruimschoots tot meer dan de helft van alle overheidsuitgaven. Zelfs in 2014, toen Rusland de Krim innam, haalden alleen Griekenland, Estland, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk de defensienorm van 2%.
③ Voor het gemak werd op de vijand geleund
In 2021 was de Europese Unie voor ongeveer 45% van het ingevoerde gas en bijna 40% van het totale verbruik afhankelijk van Rusland, en vooral Duitsland verdubbelde in tien jaar zijn import van Russisch gas, terwijl het kernenergie en kolen afbouwde. Het enorme geld dat elk jaar naar Rusland ging, werd Russische militaire macht. Het was het gevolg van het verdwijnen van de les om matig te zijn en aan de toekomst te denken.
④ Rusland zag Europa als een "zwakke samenleving die het geloof had opgegeven"
In zijn toespraak over de annexatie van de bezette gebieden in september 2022 noemde Poetin het Westen een vijand en beschuldigde hij het ervan religie, moraal en gezinswaarden in de kern te ontkennen. Ook Rusland is geen voorbeeld van geloof, en dit is propaganda om agressie te rechtvaardigen; maar het laat zien dat Rusland Europa beoordeelde als een zwakke samenleving die geen offers kan dragen, en dat een tegenstander die geen strijdlust lijkt te hebben makkelijk wordt aangevallen.
⑤ Oekraïne betaalde als eerste de prijs
Volgens een gezamenlijk rapport van de Wereldbank, de VN, de Europese Unie en de Oekraïense regering bedroeg de directe schade in Oekraïne eind 2025 195,1 miljard dollar, vooral aan woningen, transport en energie, en de ongeveer 588 miljard dollar die de komende tien jaar nodig is voor de wederopbouw is bijna drie keer het Oekraïense bbp. Daarin zitten de ontelbare doden en gewonden en het leed van miljoenen mensen die hun geboortegrond verlieten nog niet eens; ook Europa kreeg een rekening die veel groter is dan het vredesdividend: de pijnlijke keuze tussen welzijn en defensie, en een energiecrisis.
⑥ Een land als tegenvoorbeeld: Polen
Polen, waar de secularisatie versnelt maar het geloof voor Europese begrippen nog vrij sterk is, verdubbelde ruimschoots zijn defensie-uitgaven als aandeel van het bbp toen de oorlog uitbrak, van 2,2% in 2022 naar 4,8% in 2026, het hoogste niveau binnen de NAVO; en minister van Buitenlandse Zaken Sikorski verklaarde, verwijzend naar de geschiedenis van herhaalde Russische invasies, dat het land nooit meer een kolonie van Rusland zal worden. Het land dat geloof en nationale herinnering bewaarde, wist wat het moest verdedigen; de grote West-Europese landen die het geloof loslieten, dachten eerst aan genieten en pas daarna aan verdedigen.
Hoofdstuk 10 — Antwoord op tegenwerpingen
Tegenwerping 1: "Noord-Europa is seculierder dan Frankrijk en toch welvarend, en Italië is katholiek maar heeft meer schulden."
Denemarken heeft nog steeds een staatskerk, Zweden scheidde kerk en staat pas in 2000 officieel en Noorwegen in 2012, en nog altijd staan veel burgers ingeschreven bij de kerk en betalen ze kerkbelasting. De eerlijkheid, ijver, soberheid en hoge mate van vertrouwen van het Noord-Europa dat "niet gelooft maar wel lid blijft", zijn gegroeid uit de lutherse traditie en zijn van een andere aard dan Frankrijk, dat de kerk in 1905 bij wet buitenspel zette. Bovendien, terwijl ook in Noord-Europa het geboortecijfer kelderde, toonde Fins onderzoek aan dat de snelle daling van kerklidmaatschap een van de oorzaken is van de recente daling van het geboortecijfer, en dat stellen met hetzelfde geloof meer kinderen krijgen dan stellen zonder. Ook de Italiaanse schuld explodeerde in de jaren '70 en '80, toen echtscheiding en abortus werden gelegaliseerd en de kerkgang instortte.
Tegenwerping 2: "Het geboortecijfer daalt ook in landen met een sterke religieuze traditie zoals Italië, Spanje, Polen en Korea. De oorzaak zijn huizenprijzen en opleidingskosten."
In Spanje, Italië en Polen is de kerkgang recent ingestort, en vooral de geloofsafval onder jonge Polen behoort tot de snelste van Europa; en in Korea heeft meer dan de helft van de bevolking geen religie, dus het is moeilijk om het een religieus land te noemen. Op individueel niveau is het nog duidelijker. In Spanje deed de daling van het geboortecijfer zich alleen voor bij niet-praktiserende katholieke vrouwen, en in het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Nederland daalde het aandeel kinderloze vrouwen onder praktiserende gelovigen en steeg het onder vrouwen zonder religie. Het verband tussen religiositeit en kinderen krijgen was sterker naarmate het land rijker was; dus als huizenprijzen en opleidingskosten voor iedereen gelden, is het geloof wat daarbinnen het verschil maakt.
Tegenwerping 3: "Frankrijk verloor zijn hegemonie al vóór de secularisatie."
Zoals we zagen, begon de secularisatie tientallen jaren vóór de Revolutie, en de Zevenjarige Oorlog brak midden in die periode uit: de volgorde klopt dus juist precies.
Tegenwerping 4: "Protestantse gebieden waren welvarender niet door werkethiek, maar omdat meer mensen konden lezen."
Het onderzoek van Becker en Woessmann waarop deze tegenwerping steunt, legt zelf uit dat de geletterdheid van protestanten steeg door Luthers eis dat elke christen zelf de Bijbel moest lezen, en dat het protestantisme samen leidde tot meer economische welvaart en beter onderwijs. De weg van geloof naar geletterdheid en van geletterdheid naar economische groei heeft alleen de werkethiek vervangen door onderwijs; het vertrekpunt blijft het geloof.
Tegenwerping 5: "Dat dingen tegelijk gebeuren, betekent niet dat het een de oorzaak van het ander is."
Daarom hebben wetenschappers dat apart getoetst. Blanc vergeleek met genealogische gegevens de veranderingen in het kindertal van dezelfde persoon vóór en na, en bekeek zelfs de keuzes van de tweede generatie migranten, waarmee hij de oorspronkelijke verschillen tussen regio's en instellingen wegfilterde; Becker en Woessmann gebruikten het feit dat de Reformatie zich vanuit Wittenberg in concentrische cirkels verspreidde, en zetten de afstand tot Wittenberg in als instrument voor een natuurlijk experiment. Studies die zijn opgezet om de oorzaak te isoleren, wijzen in dezelfde richting.
Tot slot — Een boom met doorgesneden wortels
In het Frankrijk waar het geloof leefde, waren er veel kinderen, zorgden gemeenschappen voor elkaar en leerden mensen plicht en matigheid. Toen het geloof verdween, werd Frankrijk als eerste land in Europa een land met minder kinderen en werd het door concurrenten ingehaald; en de staat die het werk van de kerk overnam, hield het vol met belastingen en schulden, tot vandaag, met steeds meer ouderen, steeds minder kinderen en niemand die wil toegeven.
Heel Europa volgde de weg die Frankrijk als eerste ging: de jongeren die konden vechten verdwenen, het geld om het land te verdedigen vloeide naar de verzorgingsstaat, en voor het gemak werd de energie aan de vijand toevertrouwd. Rusland beoordeelde dat Europa als zwak, en de prijs van die misrekening en die agressie kwam terug in de vorm van de ruïnes van Oekraïne en talloze levens.
Geloof is als de wortel van een boom: ook als die is doorgesneden, blijft de boom nog een tijd groen op de voedingsstoffen in stam en takken, maar als die op zijn, valt hij uiteindelijk om. De Glorieuze Dertig waren de jaren die het volhielden op die resterende voeding.
Natuurlijk is de crisis van Frankrijk en Europa niet alleen met geloof te verklaren; ook oorlogen, economisch beleid en politieke instellingen speelden mee. Maar de kracht die het langst en het diepst onderaan heeft gewerkt, was de teruggang van het geloof. Dat betekent niet dat de oplossing een terugkeer naar de tijd van Lodewijk XIV is. Zoals de herroeping van het Edict van Nantes laat zien, maakt een door de staat opgelegde religie een land juist kapot. Wat nodig is, is een geloof dat opnieuw tot leven komt in de harten van mensen, en het gezin, de gemeenschap en het verantwoordelijkheidsgevoel die dat geloof voortbrengt; of het Frankrijk en het Europa die ooit de wereld beheersten weer kunnen opstaan, hangt ervan af of ze die wortel weer tot leven kunnen wekken.
