Avalokiteshvara was oorspronkelijk een verzonnen man
In boeddhistische tempels roept iedereen Avalokiteshvara (Guanyin) aan. Men roept Amitabha aan. Men vraagt om het slagen van de kinderen voor examens, de promotie van de man en de gezondheid van het gezin. Het schema van gebedsverhoring in het boeddhisme is eenvoudig. Ik bid, een wezen als Avalokiteshvara hoort mijn stem en antwoordt met mededogen en zijn gelofte. Dat noemt men genade of zegen (gapi).
Maar er is een probleem. Het kernonderdeel van dit schema, "het wezen dat luistert", bestond de eerste eeuwen van de boeddhistische geschiedenis niet. Als er niemand was die luisterde, was er ook geen "ik smeek u, geef het mij".
Doorzoek je de Pali-canon, die het dichtst bij de woorden van de Boeddha zou staan, en de in het Chinees vertaalde Agama's, dan kom je Avalokiteshvara niet tegen. Ook Amitabha en het Zuivere Land komen niet voor.
Het parinirvana van de Boeddha valt ruwweg in de 5e-4e eeuw v.Chr. De eerste Chinese tekst waarin Amitabha verschijnt is de Pratyutpanna-samadhi-soetra, vertaald in 179, en het eerste voorwerp op Indiase bodem waarin de naam Amitabha gegraveerd staat, is een beeldsokkel uit Mathura uit de 2e eeuw, de Kushana-tijd. Hij verscheen dus zo'n zeshonderd jaar na de dood van de Boeddha.
Het interessantste is het geslacht. In India en het vroege China was Avalokiteshvara een man met een baard. Rond de Song-tijd werd hij een vrouw. Rond 1100 verspreidde zich in China het verhaal van prinses Miaoshan, volgens hetwelk Guanyin oorspronkelijk een Chinese prinses was. Het is een in China bedacht verhaal waarvan in Indiase teksten geen spoor te vinden is. Als het een werkelijk bestaand wezen was, zouden geslacht en afkomst niet per regio veranderen.
In 1745 betoogde de Japanse geleerde Tominaga Nakamoto in de "Shutsujō kōgo" dat de mahayanasoetra's niet door de Boeddha zelf gepredikt waren, maar door latere generaties waren gemaakt door steeds iets toe te voegen aan wat hun voorgangers hadden geschreven. Dat is de zogenoemde stelling dat het Mahayana geen woord van de Boeddha is. Ook de huidige boeddhologie aanvaardt het praktisch als vaststaand feit dat de mahayanasoetra's in de eeuwen na de dood van de Boeddha zijn geschreven.
Stel je het mechanisme van gebedsverhoring voor als een machine. De invoer is mijn gebed, de uitvoer is de vervulling van mijn wens, en het apparaat in het midden dat het gebed ontvangt en verwerkt, is Avalokiteshvara. Maar als dat apparaat historisch niet aantoonbaar is, pas later is ontstaan en per regio zelfs van vorm verandert, dan draait deze machine zonder haar belangrijkste onderdeel.
Waar gaat het gebed dan heen? Omdat de ontvanger niet bewezen is, is het een brief zonder adres.
En als dit niet eens het oorspronkelijke boeddhisme is, wat is dan dat "ik smeek u"-boeddhisme dat we in Koreaanse tempels zien? In Koreaanse tempels staan naast de hoofdhal de Sansingak, de Chilseonggak en de Samseonggak. De Sansin is de berggeest uit de Koreaanse volksreligie, en Chilseong is de verering van de Grote Beer. Geen van beide heeft iets met boeddhistische soetra's te maken. Het is de structuur van de volksreligie, waarin men om gunsten vraagt, die het boeddhisme is binnengekomen en er samen in leeft. Ook binnen het Koreaanse boeddhisme bekritiseert men dit zelf als "zegeningsboeddhisme". Het boeddhisme dat wij kennen, het "als je bidt, word je verhoord"-boeddhisme, is eerder het resultaat van een vermenging van later mahayanageloof en inheemse zegeningsreligie dan het boeddhisme van de Boeddha.
De Boeddha zelf bekritiseerde juist rechtstreeks het idee dat wensen door gebed in vervulling gaan.
In de "Soetra over het gewenste" van de Anguttara Nikaya zegt de Boeddha dat een lang leven, schoonheid, geluk, roem en hemelse wedergeboorte vijf dingen zijn die iedereen wil, maar dat ze niet door gebed of verlangen worden verkregen. Als ze door gebed te verkrijgen waren, wie zou ze dan niet hebben? Om ze te krijgen, zegt hij, moet je de daarbij passende daden verrichten.
De "Asibandhakaputta Sutta" van de Samyutta Nikaya is nog directer. Aan brahmanen die beweerden dat een dode naar de hemel gaat als je voor hem bidt, vraagt de Boeddha: als je een grote steen in een meer gooit en mensen verzamelen zich en bidden "kom boven", gaat de steen dan drijven? De steen zinkt naar zijn gewicht, en de mens gaat naar zijn karma.
Het mechanisme van het vroege boeddhisme was niet "verhoring", maar "karma". Mijn daden zijn de oorzaak, en ook het resultaat komt van mij. Er is geen wezen in het midden dat luistert en voor mij beslist.
Hier ontstaat een vreemd tafereel. Voor het beeld van de Boeddha, die het gebed afwees, doen mensen wensen.
Bovendien is de Boeddha in het vroege boeddhisme het volledige nirvana binnengegaan. Als een gedoofd vuur grijpt hij niet meer in in de wereld van de wedergeboorte. In de "Vragen van koning Milinda", ontstaan rond het begin van onze jaartelling, vraagt koning Milinda precies dit: wat voor gevolg hebben offers, als de Boeddha die al in het nirvana is ze niet ontvangt? Het antwoord van de monnik Nagasena luidt: de Boeddha ontvangt ze niet. Maar de daad van degene die offert, brengt zelf het gevolg voort. Hij gebruikt het beeld: ook als het grote vuur gedoofd is, steken mensen met hun eigen brandhout een vuur aan.
Ook volgens het interne antwoord van het boeddhisme antwoordt het beeld niet. De Boeddha is geen structuur die antwoordt. Toch bidden mensen in de verwachting van een antwoord. En als de wens uitkomt, noemen ze het genade; als hij niet uitkomt, was de toewijding niet groot genoeg.
Wat is dit dan? Het is niet de leer van de Boeddha, en ook niet het antwoord van een wezen waarvan het bestaan is vastgesteld. Een geloof dat, na het resultaat te hebben gezien, de oorzaak toeschrijft aan een onbewezen wezen: dat is het ware gezicht van het wensgebed dat we vandaag zien.
Lees het origineel (Koreaans) →
Maar er is een probleem. Het kernonderdeel van dit schema, "het wezen dat luistert", bestond de eerste eeuwen van de boeddhistische geschiedenis niet. Als er niemand was die luisterde, was er ook geen "ik smeek u, geef het mij".
Ten eerste: een Avalokiteshvara die uit het niets opdook
Doorzoek je de Pali-canon, die het dichtst bij de woorden van de Boeddha zou staan, en de in het Chinees vertaalde Agama's, dan kom je Avalokiteshvara niet tegen. Ook Amitabha en het Zuivere Land komen niet voor.
Het parinirvana van de Boeddha valt ruwweg in de 5e-4e eeuw v.Chr. De eerste Chinese tekst waarin Amitabha verschijnt is de Pratyutpanna-samadhi-soetra, vertaald in 179, en het eerste voorwerp op Indiase bodem waarin de naam Amitabha gegraveerd staat, is een beeldsokkel uit Mathura uit de 2e eeuw, de Kushana-tijd. Hij verscheen dus zo'n zeshonderd jaar na de dood van de Boeddha.
Het interessantste is het geslacht. In India en het vroege China was Avalokiteshvara een man met een baard. Rond de Song-tijd werd hij een vrouw. Rond 1100 verspreidde zich in China het verhaal van prinses Miaoshan, volgens hetwelk Guanyin oorspronkelijk een Chinese prinses was. Het is een in China bedacht verhaal waarvan in Indiase teksten geen spoor te vinden is. Als het een werkelijk bestaand wezen was, zouden geslacht en afkomst niet per regio veranderen.
In 1745 betoogde de Japanse geleerde Tominaga Nakamoto in de "Shutsujō kōgo" dat de mahayanasoetra's niet door de Boeddha zelf gepredikt waren, maar door latere generaties waren gemaakt door steeds iets toe te voegen aan wat hun voorgangers hadden geschreven. Dat is de zogenoemde stelling dat het Mahayana geen woord van de Boeddha is. Ook de huidige boeddhologie aanvaardt het praktisch als vaststaand feit dat de mahayanasoetra's in de eeuwen na de dood van de Boeddha zijn geschreven.
Ten tweede: als Avalokiteshvara een verzonnen wezen is, waar gaat het gebed dan heen?
Stel je het mechanisme van gebedsverhoring voor als een machine. De invoer is mijn gebed, de uitvoer is de vervulling van mijn wens, en het apparaat in het midden dat het gebed ontvangt en verwerkt, is Avalokiteshvara. Maar als dat apparaat historisch niet aantoonbaar is, pas later is ontstaan en per regio zelfs van vorm verandert, dan draait deze machine zonder haar belangrijkste onderdeel.
Waar gaat het gebed dan heen? Omdat de ontvanger niet bewezen is, is het een brief zonder adres.
En als dit niet eens het oorspronkelijke boeddhisme is, wat is dan dat "ik smeek u"-boeddhisme dat we in Koreaanse tempels zien? In Koreaanse tempels staan naast de hoofdhal de Sansingak, de Chilseonggak en de Samseonggak. De Sansin is de berggeest uit de Koreaanse volksreligie, en Chilseong is de verering van de Grote Beer. Geen van beide heeft iets met boeddhistische soetra's te maken. Het is de structuur van de volksreligie, waarin men om gunsten vraagt, die het boeddhisme is binnengekomen en er samen in leeft. Ook binnen het Koreaanse boeddhisme bekritiseert men dit zelf als "zegeningsboeddhisme". Het boeddhisme dat wij kennen, het "als je bidt, word je verhoord"-boeddhisme, is eerder het resultaat van een vermenging van later mahayanageloof en inheemse zegeningsreligie dan het boeddhisme van de Boeddha.
Ten derde: de Boeddha wees het gebed af
De Boeddha zelf bekritiseerde juist rechtstreeks het idee dat wensen door gebed in vervulling gaan.
In de "Soetra over het gewenste" van de Anguttara Nikaya zegt de Boeddha dat een lang leven, schoonheid, geluk, roem en hemelse wedergeboorte vijf dingen zijn die iedereen wil, maar dat ze niet door gebed of verlangen worden verkregen. Als ze door gebed te verkrijgen waren, wie zou ze dan niet hebben? Om ze te krijgen, zegt hij, moet je de daarbij passende daden verrichten.
De "Asibandhakaputta Sutta" van de Samyutta Nikaya is nog directer. Aan brahmanen die beweerden dat een dode naar de hemel gaat als je voor hem bidt, vraagt de Boeddha: als je een grote steen in een meer gooit en mensen verzamelen zich en bidden "kom boven", gaat de steen dan drijven? De steen zinkt naar zijn gewicht, en de mens gaat naar zijn karma.
Het mechanisme van het vroege boeddhisme was niet "verhoring", maar "karma". Mijn daden zijn de oorzaak, en ook het resultaat komt van mij. Er is geen wezen in het midden dat luistert en voor mij beslist.
Het mysterieuze mechanisme van het gebed
Hier ontstaat een vreemd tafereel. Voor het beeld van de Boeddha, die het gebed afwees, doen mensen wensen.
Bovendien is de Boeddha in het vroege boeddhisme het volledige nirvana binnengegaan. Als een gedoofd vuur grijpt hij niet meer in in de wereld van de wedergeboorte. In de "Vragen van koning Milinda", ontstaan rond het begin van onze jaartelling, vraagt koning Milinda precies dit: wat voor gevolg hebben offers, als de Boeddha die al in het nirvana is ze niet ontvangt? Het antwoord van de monnik Nagasena luidt: de Boeddha ontvangt ze niet. Maar de daad van degene die offert, brengt zelf het gevolg voort. Hij gebruikt het beeld: ook als het grote vuur gedoofd is, steken mensen met hun eigen brandhout een vuur aan.
Ook volgens het interne antwoord van het boeddhisme antwoordt het beeld niet. De Boeddha is geen structuur die antwoordt. Toch bidden mensen in de verwachting van een antwoord. En als de wens uitkomt, noemen ze het genade; als hij niet uitkomt, was de toewijding niet groot genoeg.
Wat is dit dan? Het is niet de leer van de Boeddha, en ook niet het antwoord van een wezen waarvan het bestaan is vastgesteld. Een geloof dat, na het resultaat te hebben gezien, de oorzaak toeschrijft aan een onbewezen wezen: dat is het ware gezicht van het wensgebed dat we vandaag zien.
