Heeft Jezus echt het boeddhisme geleerd in India?

Hoe het verhaal van "de heilige Issa" ontstond

Het evangelie van Lucas zwijgt ongeveer achttien jaar, vanaf het moment dat de twaalfjarige Jezus in de tempel verschijnt tot het begin van zijn openbare optreden rond zijn dertigste. In 1894 kwam de uit Rusland afkomstige reiziger Nicolas Notovitch met een verbluffend antwoord op deze lege plek: Jezus zou onder de naam "Issa" naar India zijn gegaan en daar de Veda's en het boeddhisme hebben bestudeerd. Een betoverend verhaal. Maar hoe beter je naar het "Leven van de heilige Issa" kijkt, hoe meer deze tekst niet het verloren leven van Jezus laat zien, maar hoe dat verhaal werd gemaakt en ontvangen.

1. Hij zou boeddhisme hebben geleerd, maar zijn prediking is die van het evangelie

De Issa uit het "Leven van de heilige Issa" bestudeert jarenlang de Veda's en boeddhistische geschriften. Maar wat hij verkondigt, zijn niet de Vier Edele Waarheden, niet het niet-zelf en niet het afhankelijk ontstaan. Hij verkondigt één God die Vader is, roept op afgoden weg te doen, botst met de bevoorrechte religieuze klasse, wordt met de dood bedreigd en vlucht. Het is minder de biografie van een boeddhistische asceet dan een structuur die de Jezus van de evangeliën naar het toneel van India verplaatst. Bovendien zijn er, gezien de omvang van de bewering dat hij jarenlang openbaar onderwees, geen sporen gevonden van een groep leerlingen, een gemeenschap die zijn erfenis voortzette, of onafhankelijke bronnen aan Indiase kant. Omdat documenten verloren kunnen gaan, bewijst dat op zich de onmogelijkheid niet, maar het moet verklaard worden dat de sporen in verhouding tot de bewering zo opvallend mager zijn.

2. Een tijd die van het Oosten droomde

Eind 19e eeuw groeide in Europa de belangstelling voor Indiase religies en het boeddhisme sterk, en verspreidden zich ook stromingen als de theosofie, die de wortels van oosterse en westerse religies met elkaar verbonden wilden zien. Achttien lege jaren, een ethiek van Jezus die op het boeddhisme lijkt, en een oud Tibetaans document dat die twee verbindt. Het "Leven van de heilige Issa" was in die omgeving een verhaal dat veel bijval zou krijgen. Natuurlijk bewijst de tijdgeest niet dat Notovitch het verzonnen heeft. Maar het verklaart wel waarom dit verhaal zich zo makkelijk kon verspreiden.

3. Een origineel dat niemand kon controleren

Wat de echtheid bepaalt, is niet de aantrekkingskracht van het verhaal, maar het origineel. Notovitch zei dat hij de tekst in het klooster van Hemis had ingezien, maar hij las geen Tibetaans: hij kreeg via een tolk notities die hij later zelf in volgorde zette. De oriëntalist Max Müller uitte direct sterke twijfels, en in 1895 ontkende de kloosteroverste tegenover J. Archibald Douglas, die zelf naar Hemis ging, zowel het verblijf van Notovitch als de tekst. Later zeiden ook anderen soortgelijke documenten te hebben gezien, maar tot op heden is er geen origineel openbaar gemaakt waarvan onderzoekers materiaal, handschrift, taal en datering onafhankelijk kunnen onderzoeken. Het vaststaande feit is niet "het document bestaat", maar alleen "Notovitch beweerde het te hebben gezien".

4. Gelijkenis is ook zonder legende te verklaren

Waarom lijken Jezus en Boeddha dan op elkaar? Jezus' barmhartigheid, zijn wantrouwen tegenover rijkdom en zijn aandacht voor de armen zijn grotendeels te verklaren binnen de Hebreeuwse profetische traditie die van Jesaja naar Amos loopt. Gezien de contacten tussen het oude India en het Middellandse Zeegebied hoeft ook een indirecte overdracht van ideeën niet uitgesloten te worden. Maar dat en de bewering dat "Jezus zelf naar India ging om boeddhisme te leren" zijn totaal verschillende kwesties, en dat laatste vraagt zijn eigen bewijs. Het bewijs dat werd aangedragen was het "Leven van de heilige Issa", maar als je het volgt, blijft niet het leven van Jezus in die achttien jaar over, maar de manier waarop mensen die stilte met verhalen hebben gevuld. Pas als de legende is weggehaald, begint de echte vraag: waar lijken Jezus en Boeddha op elkaar, en waar lopen ze beslissend uiteen?

Als het nodig is, wordt het gemaakt

Als mensen iets vurig willen, duiken er vaak "documenten" op die het bewijzen. Toen in het midden van de 20e eeuw de ufowaarnemingen toenamen en de belangstelling voor aliens explodeerde, las Erich von Däniken oude monumenten als sporen van buitenaardsen, en Zecharia Sitchin, die zei Sumerische kleitabletten te hebben ontcijferd, kwam met het verhaal van de Anunnaki. In de jaren negentig verscheen het verhaal van de reptilianen, reptielachtige aliens die de wereld zouden beheersen. Allen noemden hun verhaal geen roman, maar een ontdekking. Maar toen deskundigen om originele teksten en bewijs vroegen, konden ze geen overtuigend antwoord geven.

Ook Notovitchs "Leven van de heilige Issa" staat op dezelfde plek. In het 19e-eeuwse Europa dat dorstte naar oosterse wijsheid, dook een oud document op volgens hetwelk Jezus in India had geleerd. Het patroon is altijd vergelijkbaar. Eerst is er een verlangen, dan een onvervulde leemte, en dan verschijnt er een "oud document" of een "ontcijfering" die precies die leemte vult. En het beslissende origineel is altijd onbereikbaar.

Dus als een verhaal net iets te veel de vorm heeft die we wilden, moeten we eerst vragen: is dit ontdekt, of is het gemaakt omdat het nodig was?