İsa Gerçekten Hindistan'da Budizm Öğrendi mi?

"Aziz İssa" hikâyesi nasıl ortaya çıktı?

Luka İncili, on iki yaşındaki İsa'nın tapınakta görünmesinden sonra, otuz yaşlarında hizmetine başlayana kadar geçen yaklaşık 18 yıl hakkında susar. 1894'te Rus asıllı gezgin Nicolas Notovitch bu boşluğa şaşırtıcı bir cevap verdi: İsa "İssa" adıyla Hindistan'a gidip Vedaları ve Budizm'i öğrenmişti. Büyüleyici bir hikâye. Ama "İssa'nın Hayatı"nı inceledikçe bu metin, İsa'nın kayıp yıllarından çok, o hikâyenin nasıl yaratılıp kabul edildiğini gösteriyor.

1. Budizm öğrenmiş, ama vaazı İncil

"İssa'nın Hayatı"ndaki İssa yıllarca Vedaları ve Budist metinleri inceler. Ama verdiği temel mesaj ne Dört Yüce Gerçek, ne benliksizlik, ne de bağımlı oluştur. Baba olan tek Tanrı'yı duyurur, putları bırakın der, din ayrıcalıklı sınıfıyla çatışıp ölüm tehdidi alınca kaçar. Bu bir Budist münzevinin hayat hikâyesinden çok, İncillerdeki İsa'yı Hindistan sahnesine taşıyan bir yapıdır. Üstelik yıllarca açıkça öğrettiği iddiasının büyüklüğüne göre, öğrenci topluluğu, onu sürdüren bir cemaat ya da Hindistan tarafında bağımsız kayıtlar gibi izler doğrulanmıyor. Kayıtlar kaybolabilir, dolayısıyla bu tek başına imkânsızlığı kanıtlamaz; ama iddiaya göre izlerin fazlasıyla zayıf olması açıklanmalıdır.

2. Doğu'nun hayal edildiği çağ

19. yüzyıl sonunda Avrupa'da Hint dinlerine ve Budizm'e ilgi hızla artıyordu ve Teozofi gibi Doğu ile Batı dinlerinin köklerinin bağlantılı olduğunu düşünen akımlar da yayılıyordu. Boş 18 yıl, Budizm'e benzeyen İsa ahlakı ve ikisini birbirine bağlayacak antik bir Tibet belgesi. "İssa'nın Hayatı" böyle bir ortamda büyük ilgi görmeye çok uygun bir hikâyeydi. Elbette çağın havası Notovitch'in uydurduğunu kanıtlamaz. Ama bu hikâyenin neden bu kadar kolay yayılabildiğini açıklar.

3. Kimsenin doğrulayamadığı orijinal

Doğruyu yanlıştan ayıracak olan hikâyenin çekiciliği değil, orijinal metindir. Notovitch metne Hemis Manastırı'nda ulaştığını söyledi, ama Tibetçeyi kendisi okumadı; tercüman aracılığıyla aldığı notları sonradan kendisi sıraya koydu. Dönemin şarkiyatçısı Max Müller hemen ciddi şüphelerini dile getirdi; 1895'te Hemis'e bizzat giden J. Archibald Douglas'a manastırın başı hem Notovitch'in orada kaldığını hem de o metni inkâr etti. Sonradan benzer bir belge gördüğünü söyleyenler de çıktı, ama araştırmacıların malzemesini, yazısını, dilini ve tarihini bağımsız olarak inceleyebileceği bir orijinal bugüne kadar yayımlanmadı. Doğrulanmış olgu "belge var" değil, sadece "Notovitch gördüğünü iddia etti"dir.

4. Benzerlik efsane olmadan da açıklanabilir

O hâlde İsa ile Buda neden benzer görünür? İsa'nın merhameti, servete karşı uyarısı ve yoksullara ilgisi, Yeşaya ve Amos'la süren İbrani peygamber geleneği içinde büyük ölçüde açıklanabilir. Antik Hindistan ile Akdeniz arasındaki ilişkileri düşününce fikirlerin dolaylı aktarımı ihtimalini de dışlamaya gerek yok. Ama bu, "İsa bizzat Hindistan'a gidip Budizm öğrendi" iddiasından tamamen farklı bir meseledir ve ikincisi kendi kanıtını gerektirir. Kanıt olarak sunulan "İssa'nın Hayatı"ydı; ama izini sürünce elde kalan İsa'nın 18 yılı değil, insanların o sessizliği nasıl hikâyelerle doldurduğudur. Efsane ayıklandıktan sonra asıl soru başlar: İsa ile Buda nerede benzer ve nerede kesin biçimde ayrılır?

Gerekince yaratılır

İnsanlar bir şeyi çok istediğinde, onu kanıtlayan "belgeler" ortaya çıkar. 20. yüzyılın ortasında UFO tanıklıkları yağmur gibi yağıp uzaylılara ilgi patlayınca Erich von Däniken antik kalıntıları uzaylıların izleri olarak okudu, Zecharia Sitchin de Sümer kil tabletlerini çözdüğünü söyleyerek Anunnaki hikâyesini ortaya attı. 1990'larda da sürüngen uzaylıların dünyayı yönettiği Reptilian hikâyesi çıktı. Hepsi kendi hikâyesine roman değil keşif dedi. Ama uzmanlar orijinal metni ve kanıtı istediğinde ikna edici bir cevap veremediler.

Notovitch'in "İssa'nın Hayatı" da aynı yerde duruyor. Doğu bilgeliğine susamış 19. yüzyıl Avrupa'sında İsa'nın Hindistan'da öğrendiğini anlatan antik bir belge ortaya çıktı. Örüntü hep benzerdir. Önce bir arzu vardır, doldurulmamış bir boşluk vardır ve o boşluğu tam dolduracak bir "antik belge" ya da "çözüm" ortaya çıkar. Ve belirleyici orijinal hiçbir zaman ele geçmez.

O yüzden bir hikâye fazlasıyla bizim istediğimiz şekle sahipse önce şunu sormalıyız: Bu bulunmuş bir şey mi, yoksa gerektiği için mi yaratıldı?