Różnice między prawem sumeryjskim a Dekalogiem
Czy Dziesięć Przykazań skopiowano z prawa sumeryjskiego?
Część Dziesięciu Przykazań istnieje już w kodeksach sprzed Mojżesza. Sumeryjski kodeks Ur-Nammu (ok. 2100 p.n.e.) to najstarszy odkryty dotąd zbiór praw. Jego pierwszy artykuł brzmi: „Kto zabije człowieka, zostanie zabity”. Po Sumerze babiloński kodeks Hammurabiego (ok. 1750 p.n.e.) zawiera kary za fałszywe oskarżenie i fałszywe świadectwo (art. 1–3), kradzież (art. 6–8) i cudzołóstwo (art. 129).
Zakaz zabójstwa, kradzieży, cudzołóstwa i fałszywego świadectwa istniał przed Dekalogiem. Co do tego faktu istnieją trzy interpretacje.
Abraham pochodził z Ur, miasta sumeryjskiego (Księga Rodzaju 11:31). To miasto, w którym powstał kodeks Ur-Nammu. Jakub mieszkał dwadzieścia lat w Charanie w Mezopotamii i tam urodziło mu się jedenastu synów (Księga Rodzaju 31:38–41).
Także w ziemi Kanaan obowiązywało prawo mezopotamskie. W 2010 roku na stanowisku Chasor w północnym Izraelu znaleziono fragmenty glinianych tabliczek o treści podobnej do kodeksu Hammurabiego. Pochodzą z XVIII–XVII wieku p.n.e. W XIV wieku p.n.e. królowie Kanaanu pisali do faraona Egiptu listy w języku mezopotamskim (listy z Amarny).
Forma Dekalogu jest taka sama jak forma starożytnych traktatów hetyckich. Traktaty mają kolejność: imię króla, to, co król uczynił, postanowienia do przestrzegania, przechowanie dokumentu. Także Dekalog zaczyna się od słów „Ja jestem Pan, który cię wyprowadził z Egiptu”, podaje przykazania i przechowuje kamienne tablice w arce. Jako pierwszy zwrócił na to uwagę George Mendenhall w 1954 roku.
W rozdziale 125 egipskiej Księgi Umarłych jest fragment, w którym zmarły mówi przed bogami: „Nie zabijałem, nie kradłem”.
Zakaz zabójstwa, kradzieży i cudzołóstwa istniał w niemal wszystkich społeczeństwach starożytnych. Historyk prawa Raymond Westbrook uważał, że na starożytnym Bliskim Wschodzie istniało wspólne prawo zwyczajowe, a każdy kodeks je spisywał. Według tej interpretacji podobne przepisy nie zostały od siebie skopiowane, lecz wyrosły z tego samego zwyczaju.
Wspólna była też ochrona słabych. We wstępie do kodeksu Ur-Nammu zapisano: „Sprawiłem, że sierota nie została wydana bogaczowi, a wdowa możnemu”. We wstępie do kodeksu Hammurabiego zapisano, że bogowie ustanowili go, „aby silny nie krzywdził słabego”. W babilońskim tekście „Rada dla księcia” zapisano, że jeśli król zabierze majątek ludu, bogowie go ukarzą.
Także w Biblii te same normy pojawiają się przed Synajem. Bóg zakazał Noemu zabijania (Księga Rodzaju 9:6). Przed Dekalogiem Józef nazwał cudzołóstwo „grzechem przeciw Bogu” (Księga Rodzaju 39:9).
Paweł powiedział, że nawet ci, którzy nie otrzymali Prawa, mają „treść Prawa wypisaną w sercach” (List do Rzymian 2:15). Z tej perspektywy pokrywające się przykazania nie są skutkiem kopiowania, lecz sumienia, które ma każdy człowiek.
Pięciu przykazań nie znajdziemy w tej samej formie w innych kodeksach.
Po pierwsze: „Nie będziesz miał bogów cudzych”. W Sumerze i Babilonie każde miasto miało swojego boga i czczono wielu bogów naraz. Egipski faraon Echnaton (XIV wiek p.n.e.) kazał czcić tylko boga Atona, ale po jego śmierci zniesiono ten kult.
Po drugie: „Nie będziesz czynił żadnego obrazu”. Na szczycie steli z kodeksem Hammurabiego wyryto siedzącego boga słońca Szamasza i stojącego przed nim Hammurabiego. W świątyniach mezopotamskich stały posągi bóstw. Część zachodnich Semitów stawiała zamiast posągów kamienne słupy, ale nie było prawa zakazującego posągów.
Po trzecie: „Pamiętaj o dniu szabatu”. W Babilonie był dzień zwany „szapattu”. Był to dzień pełni księżyca. Nie było prawa, które co siedem dni dawałoby odpoczynek nawet niewolnikom, cudzoziemcom i zwierzętom. Księga Powtórzonego Prawa podaje powód szabatu: „Pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w Egipcie” (Pwt 5:15).
Po czwarte: „Nie pożądaj”. Inne kodeksy karały czyn zabrania. Żaden kodeks nie zakazywał pragnienia posiadania. Hebrajskie „chamad” oznacza zarazem pożądanie i plan, by coś zdobyć (Księga Micheasza 2:2). Księga Powtórzonego Prawa w części o żonie bliźniego zmienia to na „ta'awe” (pragnąć sercem) (Pwt 5:21).
Po piąte: forma. Inne kodeksy mają formę kazuistyczną: „Jeżeli człowiek uczyni..., to...”. Dekalog ma formę bezpośredniego rozkazu: „Nie będziesz...”. W 1934 roku Albrecht Alt uznał tę formę za cechę charakterystyczną prawa Izraela.
Kodeks Ur-Nammu i kodeks Hammurabiego to prawa ustanowione przez króla. Wstęp kodeksów wylicza czyny króla. W Dekalogu król się nie pojawia.
Biblia pisze, że także król musi przestrzegać Prawa. Księga Powtórzonego Prawa 17:18–20 nakazuje królowi własnoręcznie przepisać Prawo i czytać je przez całe życie. W 1 Księdze Samuela 8:11–17 Samuel ostrzega, że król zabierze ludowi synów, córki, pola, sługi i osły. Ta lista pokrywa się z listą tego, czego według Dekalogu nie wolno pożądać (Księga Wyjścia 20:17).
Biblia zapisuje przypadki, gdy królowie łamali przykazania. Dawid zabrał żonę Uriasza, a prorok Natan go upomniał (2 Księga Samuela 12). Achab zagarnął winnicę Nabota, a prorok Eliasz go upomniał (1 Księga Królewska 21). W inskrypcjach królów mezopotamskich zapisywano czyny króla, a nie jego błędy.
Podsumowując: przykazania Dekalogu dotyczące relacji między ludźmi występują także w prawie sumeryjskim i babilońskim. Biblia tłumaczy to jako prawo wypisane w sercu każdego człowieka (List do Rzymian 2:15). Przykazań o Bogu, szabacie i zakazie pożądania nie ma w innych kodeksach. A podczas gdy w Sumerze i Babilonie prawo tworzył król, w Izraelu także król był pod prawem.
Czytaj oryginał (po koreańsku) →
Część Dziesięciu Przykazań istnieje już w kodeksach sprzed Mojżesza. Sumeryjski kodeks Ur-Nammu (ok. 2100 p.n.e.) to najstarszy odkryty dotąd zbiór praw. Jego pierwszy artykuł brzmi: „Kto zabije człowieka, zostanie zabity”. Po Sumerze babiloński kodeks Hammurabiego (ok. 1750 p.n.e.) zawiera kary za fałszywe oskarżenie i fałszywe świadectwo (art. 1–3), kradzież (art. 6–8) i cudzołóstwo (art. 129).
Zakaz zabójstwa, kradzieży, cudzołóstwa i fałszywego świadectwa istniał przed Dekalogiem. Co do tego faktu istnieją trzy interpretacje.
Teza o skopiowaniu
Abraham pochodził z Ur, miasta sumeryjskiego (Księga Rodzaju 11:31). To miasto, w którym powstał kodeks Ur-Nammu. Jakub mieszkał dwadzieścia lat w Charanie w Mezopotamii i tam urodziło mu się jedenastu synów (Księga Rodzaju 31:38–41).
Także w ziemi Kanaan obowiązywało prawo mezopotamskie. W 2010 roku na stanowisku Chasor w północnym Izraelu znaleziono fragmenty glinianych tabliczek o treści podobnej do kodeksu Hammurabiego. Pochodzą z XVIII–XVII wieku p.n.e. W XIV wieku p.n.e. królowie Kanaanu pisali do faraona Egiptu listy w języku mezopotamskim (listy z Amarny).
Forma Dekalogu jest taka sama jak forma starożytnych traktatów hetyckich. Traktaty mają kolejność: imię króla, to, co król uczynił, postanowienia do przestrzegania, przechowanie dokumentu. Także Dekalog zaczyna się od słów „Ja jestem Pan, który cię wyprowadził z Egiptu”, podaje przykazania i przechowuje kamienne tablice w arce. Jako pierwszy zwrócił na to uwagę George Mendenhall w 1954 roku.
W rozdziale 125 egipskiej Księgi Umarłych jest fragment, w którym zmarły mówi przed bogami: „Nie zabijałem, nie kradłem”.
Teza, że wszyscy znali to prawo od dawna
Zakaz zabójstwa, kradzieży i cudzołóstwa istniał w niemal wszystkich społeczeństwach starożytnych. Historyk prawa Raymond Westbrook uważał, że na starożytnym Bliskim Wschodzie istniało wspólne prawo zwyczajowe, a każdy kodeks je spisywał. Według tej interpretacji podobne przepisy nie zostały od siebie skopiowane, lecz wyrosły z tego samego zwyczaju.
Wspólna była też ochrona słabych. We wstępie do kodeksu Ur-Nammu zapisano: „Sprawiłem, że sierota nie została wydana bogaczowi, a wdowa możnemu”. We wstępie do kodeksu Hammurabiego zapisano, że bogowie ustanowili go, „aby silny nie krzywdził słabego”. W babilońskim tekście „Rada dla księcia” zapisano, że jeśli król zabierze majątek ludu, bogowie go ukarzą.
Także w Biblii te same normy pojawiają się przed Synajem. Bóg zakazał Noemu zabijania (Księga Rodzaju 9:6). Przed Dekalogiem Józef nazwał cudzołóstwo „grzechem przeciw Bogu” (Księga Rodzaju 39:9).
Paweł powiedział, że nawet ci, którzy nie otrzymali Prawa, mają „treść Prawa wypisaną w sercach” (List do Rzymian 2:15). Z tej perspektywy pokrywające się przykazania nie są skutkiem kopiowania, lecz sumienia, które ma każdy człowiek.
Przykazania, których nie ma w innych kodeksach
Pięciu przykazań nie znajdziemy w tej samej formie w innych kodeksach.
Po pierwsze: „Nie będziesz miał bogów cudzych”. W Sumerze i Babilonie każde miasto miało swojego boga i czczono wielu bogów naraz. Egipski faraon Echnaton (XIV wiek p.n.e.) kazał czcić tylko boga Atona, ale po jego śmierci zniesiono ten kult.
Po drugie: „Nie będziesz czynił żadnego obrazu”. Na szczycie steli z kodeksem Hammurabiego wyryto siedzącego boga słońca Szamasza i stojącego przed nim Hammurabiego. W świątyniach mezopotamskich stały posągi bóstw. Część zachodnich Semitów stawiała zamiast posągów kamienne słupy, ale nie było prawa zakazującego posągów.
Po trzecie: „Pamiętaj o dniu szabatu”. W Babilonie był dzień zwany „szapattu”. Był to dzień pełni księżyca. Nie było prawa, które co siedem dni dawałoby odpoczynek nawet niewolnikom, cudzoziemcom i zwierzętom. Księga Powtórzonego Prawa podaje powód szabatu: „Pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w Egipcie” (Pwt 5:15).
Po czwarte: „Nie pożądaj”. Inne kodeksy karały czyn zabrania. Żaden kodeks nie zakazywał pragnienia posiadania. Hebrajskie „chamad” oznacza zarazem pożądanie i plan, by coś zdobyć (Księga Micheasza 2:2). Księga Powtórzonego Prawa w części o żonie bliźniego zmienia to na „ta'awe” (pragnąć sercem) (Pwt 5:21).
Po piąte: forma. Inne kodeksy mają formę kazuistyczną: „Jeżeli człowiek uczyni..., to...”. Dekalog ma formę bezpośredniego rozkazu: „Nie będziesz...”. W 1934 roku Albrecht Alt uznał tę formę za cechę charakterystyczną prawa Izraela.
Zakończenie — Także król był pod prawem
Kodeks Ur-Nammu i kodeks Hammurabiego to prawa ustanowione przez króla. Wstęp kodeksów wylicza czyny króla. W Dekalogu król się nie pojawia.
Biblia pisze, że także król musi przestrzegać Prawa. Księga Powtórzonego Prawa 17:18–20 nakazuje królowi własnoręcznie przepisać Prawo i czytać je przez całe życie. W 1 Księdze Samuela 8:11–17 Samuel ostrzega, że król zabierze ludowi synów, córki, pola, sługi i osły. Ta lista pokrywa się z listą tego, czego według Dekalogu nie wolno pożądać (Księga Wyjścia 20:17).
Biblia zapisuje przypadki, gdy królowie łamali przykazania. Dawid zabrał żonę Uriasza, a prorok Natan go upomniał (2 Księga Samuela 12). Achab zagarnął winnicę Nabota, a prorok Eliasz go upomniał (1 Księga Królewska 21). W inskrypcjach królów mezopotamskich zapisywano czyny króla, a nie jego błędy.
Podsumowując: przykazania Dekalogu dotyczące relacji między ludźmi występują także w prawie sumeryjskim i babilońskim. Biblia tłumaczy to jako prawo wypisane w sercu każdego człowieka (List do Rzymian 2:15). Przykazań o Bogu, szabacie i zakazie pożądania nie ma w innych kodeksach. A podczas gdy w Sumerze i Babilonie prawo tworzył król, w Izraelu także król był pod prawem.
