Jinsi mungu 'Bodhisattva' anavyotengenezwa
Ukienda hekaluni, Mabudha na Bodhisattva hawaishi kuonekana. Katika ukumbi mkuu kuna Budha Shakyamuni, katika ukumbi wa Paradiso kuna Budha Amitabha, katika ukumbi wa Bhaisajyaguru kuna Budha wa Tiba, na pembeni kuna Bodhisattva Avalokiteshvara, Ksitigarbha, Manjushri hadi Samantabhadra. Lakini kuna jambo la ajabu. Shakyamuni aliyeanzisha Ubudha alikuwa karibu peke yake. Hakufundisha watu kumwabudu mungu, bali alisema watu wapate mwamko wenyewe na kujikomboa kutoka katika mateso. Mabudha wengine wanaotajwa katika maandiko ya awali ni Mabudha wa zamani za mbali na Maitreya atakayekuja baadaye tu. Lakini bila kujua, wenzake wengi wakazuka pembeni yake.
Hawa walitoka wapi? Jibu ni rahisi kwa kushangaza. Walizuka baadaye. Katika maandiko ya awali yanayobeba mafundisho ya Shakyamuni katika umbo lake la zamani zaidi (Nikaya za Kipali, Agama za tafsiri ya Kichina) hakuna Amitabha, wala Bhaisajyaguru, wala Avalokiteshvara, wala Ksitigarbha, wala Manjushri, wala Samantabhadra. Hata tukizingatia kwamba maandiko ya awali nayo yalipitishwa kwa mdomo kwa muda mrefu, alama zao zinaanza kuonekana kwenye maandishi ya sanamu za Budha na kumbukumbu za tafsiri karne kadhaa baada ya Shakyamuni kuondoka, karibu na mwanzo wa enzi yetu, kaskazini-magharibi mwa India na Asia ya Kati ambako harakati ya Ubudha wa Mahayana iliibuka. Na walipovuka hadi China, Korea na Japani, hadithi ziliongezwa na sura zao zikabadilika.
Neno Bodhisattva lenyewe linamaanisha 'kiumbe anayetafuta mwamko', na katika Ubudha wa Mahayana yeyote anayefanya mazoezi ya kiroho anaweza kuwa Bodhisattva. Makala hii haizungumzii dhana hiyo, bali jinsi Bodhisattva maalum wenye majina na sura kama Avalokiteshvara au Ksitigarbha walivyozaliwa. Kuna njia kuu nne.
Hii ndiyo njia ya zamani zaidi na ya kawaida zaidi. Mfano mkuu ni Jataka, mkusanyiko wa hadithi za maisha ya awali ya Shakyamuni. Kuna mamia ya hadithi kama nyani mwenye hekima, sungura aliyejitoa mwili wake, na kulungu aliyeokoa kundi lake, na nyingi kati yake asili yake ni hadithi za kienyeji na ngano zilizozunguka India. Ukiongeza mstari mmoja "nyani huyu ndiye alikuwa Budha katika maisha ya awali", inakuwa hadithi ya Kibudha. Hadithi zinazofanana kimtiririko na kitabu cha ngano cha India Panchatantra au ngano za Aesop ni alama ya hilo. Ilikuwa ni mbinu ya kufikisha mafundisho kwa urahisi kupitia hadithi ambazo watu tayari walizijua.
Hadithi ya binti mtiifu wa Ksitigarbha nayo inaweza kuonekana kuwa na muundo uleule. Ni hadithi ya binti aliyemwokoa kwa juhudi mama yake aliyeanguka kuzimu, na binti huyo baadaye akawa Ksitigarbha. Mifupa ya hadithi hii inakaribia kufanana kabisa na hadithi ya Ullambana ambapo Maudgalyayana anamwokoa mama yake kuzimu. Wasomi wengi wanaona kwamba Ksitigarbha aliwekwa kama mhusika mkuu juu ya muundo wa hadithi uliopendwa sana katika jamii ya China iliyothamini utii kwa wazazi. Kitabu kilichobeba hadithi hii, 『Sutra ya Nadhiri za Asili za Bodhisattva Ksitigarbha』, hakina nakala asili ya Kisanskriti iliyobaki, hivyo inatajwa uwezekano kuwa ni sutra iliyotungwa China.
Ni njia ambapo baada ya mtu aliyewahi kuishi kufa, inaongezwa hadithi kwamba "kumbe yeye alikuwa Bodhisattva aliyekuja kwa umbo la mtu".
Budai mwenye tumbo kubwa na tabasamu pana ni mtawa Qici aliyeishi kweli China katika karne ya 10. Ilipoenea hekaya kwamba alipokufa aliacha shairi lenye maana kwamba yeye ni Maitreya, mtawa huyu mnene akawa uso wa Maitreya badala ya Bodhisattva Maitreya wa asili wa India mwenye umbo nadhifu.
Mtawa Kim Gyo-gak, aliyetoka katika ukoo wa kifalme wa Silla, alifariki akifanya mazoezi ya kiroho katika mlima Jiuhua nchini China, na baada ya kifo chake aliheshimiwa kama umwilisho wa Ksitigarbha. Kwa sababu hiyo, mlima Jiuhua unaitwa hadi leo mahali patakatifu pa Ksitigarbha.
Avalokiteshvara mwenye sura ya kike tunayemjua naye alitengenezwa kwa njia hii. Huko India, Avalokiteshvara asili yake alikuwa Bodhisattva wa kiume. Lakini karibu na zama za nasaba ya Song nchini China, ilipoenea hekaya kwamba binti mfalme Miaoshan aliyetoa macho na mikono yake kwa ajili ya baba yake kumbe alikuwa Avalokiteshvara, Guanyin akabadilika taratibu kuwa na sura ya kike.
Njia hii ilitumika hata katika siasa. Malkia Wu Zetian wa nasaba ya Tang alijitangaza kuwa umwilisho wa Maitreya, na huko Tibet Dalai Lama anahesabiwa kuwa umwilisho wa Avalokiteshvara.
Ubudha ulipoingia eneo jipya, watu wa huko tayari waliamini miungu yao. Badala ya kuwafukuza miungu hao, Ubudha uliwapokea na kuwafanya Bodhisattva au miungu walinzi wa Kibudha.
Sanamu nyingi za mawe za Ksitigarbha zilizosimama kando ya njia na milangoni mwa vijiji nchini Japani ni mfano mzuri. Ni sura iliyozaliwa pale imani ya kienyeji iliyolinda mipaka ya kijiji na kuwalinda wasafiri na watoto ilipochanganyika na Ksitigarbha. Mungu wa kike wa Kihindu wa India, Saraswati, aliingia katika Ubudha akawa Benzaiten. Kuna pia maoni kwamba Ksitigarbha anahusiana na mungu wa kike wa ardhi wa India, lakini hili bado ni katika hatua ya dhana.
Hatuhitaji kwenda mbali. Hata Sansingak na Chilseonggak vilivyopo katika kila hekalu letu ni kanuni ileile. Imani ya Korea ya mungu wa mlima na Chilseong (nyota saba) iliingia ndani ya mahekalu ya Kibudha ikapata makazi.
Mwisho ni njia ya kufanya wazo lenyewe kuwa mtu, bila hadithi wala mtu aliyewahi kuishi.
Manjushri ni hekima, na Samantabhadra ni utendaji, vilivyopewa sura ya mtu. Kwa hiyo mwanzoni hawakuwa na hadithi maalum ya maisha, badala yake wana alama zenye maana. Upanga anaoushika Manjushri ni hekima inayokata mahangaiko, na simba anayempanda ni kutokuwa na hofu. Tembo mweupe anayempanda Samantabhadra anamaanisha utendaji wenye nguvu kubwa lakini mpole. Hadithi ziliongezwa baadaye.
Hapa kuna hata aina fulani ya fomula. "Zamani za kale sana kulikuwa na mtawa au mfalme fulani. Aliweka nadhiri kadhaa kwa ajili ya viumbe. Baada ya kufanya mazoezi ya kiroho kwa nyakati zisizohesabika akawa Budha." Nadhiri 48 za mtawa Dharmakara aliyekuwa Amitabha kabla, na nadhiri 12 za Bhaisajyaguru zote zinafuata muundo huu. Ukijaza matamanio ya watu kama nuru isiyo na kikomo au kuponya magonjwa katika fomula hii, Budha mpya anazaliwa.
Hawa walitoka wapi? Jibu ni rahisi kwa kushangaza. Walizuka baadaye. Katika maandiko ya awali yanayobeba mafundisho ya Shakyamuni katika umbo lake la zamani zaidi (Nikaya za Kipali, Agama za tafsiri ya Kichina) hakuna Amitabha, wala Bhaisajyaguru, wala Avalokiteshvara, wala Ksitigarbha, wala Manjushri, wala Samantabhadra. Hata tukizingatia kwamba maandiko ya awali nayo yalipitishwa kwa mdomo kwa muda mrefu, alama zao zinaanza kuonekana kwenye maandishi ya sanamu za Budha na kumbukumbu za tafsiri karne kadhaa baada ya Shakyamuni kuondoka, karibu na mwanzo wa enzi yetu, kaskazini-magharibi mwa India na Asia ya Kati ambako harakati ya Ubudha wa Mahayana iliibuka. Na walipovuka hadi China, Korea na Japani, hadithi ziliongezwa na sura zao zikabadilika.
Neno Bodhisattva lenyewe linamaanisha 'kiumbe anayetafuta mwamko', na katika Ubudha wa Mahayana yeyote anayefanya mazoezi ya kiroho anaweza kuwa Bodhisattva. Makala hii haizungumzii dhana hiyo, bali jinsi Bodhisattva maalum wenye majina na sura kama Avalokiteshvara au Ksitigarbha walivyozaliwa. Kuna njia kuu nne.
Kwanza, kumpa mhusika mkuu wa hadithi iliyokuwepo jina la Bodhisattva
Hii ndiyo njia ya zamani zaidi na ya kawaida zaidi. Mfano mkuu ni Jataka, mkusanyiko wa hadithi za maisha ya awali ya Shakyamuni. Kuna mamia ya hadithi kama nyani mwenye hekima, sungura aliyejitoa mwili wake, na kulungu aliyeokoa kundi lake, na nyingi kati yake asili yake ni hadithi za kienyeji na ngano zilizozunguka India. Ukiongeza mstari mmoja "nyani huyu ndiye alikuwa Budha katika maisha ya awali", inakuwa hadithi ya Kibudha. Hadithi zinazofanana kimtiririko na kitabu cha ngano cha India Panchatantra au ngano za Aesop ni alama ya hilo. Ilikuwa ni mbinu ya kufikisha mafundisho kwa urahisi kupitia hadithi ambazo watu tayari walizijua.
Hadithi ya binti mtiifu wa Ksitigarbha nayo inaweza kuonekana kuwa na muundo uleule. Ni hadithi ya binti aliyemwokoa kwa juhudi mama yake aliyeanguka kuzimu, na binti huyo baadaye akawa Ksitigarbha. Mifupa ya hadithi hii inakaribia kufanana kabisa na hadithi ya Ullambana ambapo Maudgalyayana anamwokoa mama yake kuzimu. Wasomi wengi wanaona kwamba Ksitigarbha aliwekwa kama mhusika mkuu juu ya muundo wa hadithi uliopendwa sana katika jamii ya China iliyothamini utii kwa wazazi. Kitabu kilichobeba hadithi hii, 『Sutra ya Nadhiri za Asili za Bodhisattva Ksitigarbha』, hakina nakala asili ya Kisanskriti iliyobaki, hivyo inatajwa uwezekano kuwa ni sutra iliyotungwa China.
Pili, kumfanya mtu aliyewahi kuishi kuwa umwilisho wa Bodhisattva
Ni njia ambapo baada ya mtu aliyewahi kuishi kufa, inaongezwa hadithi kwamba "kumbe yeye alikuwa Bodhisattva aliyekuja kwa umbo la mtu".
Budai mwenye tumbo kubwa na tabasamu pana ni mtawa Qici aliyeishi kweli China katika karne ya 10. Ilipoenea hekaya kwamba alipokufa aliacha shairi lenye maana kwamba yeye ni Maitreya, mtawa huyu mnene akawa uso wa Maitreya badala ya Bodhisattva Maitreya wa asili wa India mwenye umbo nadhifu.
Mtawa Kim Gyo-gak, aliyetoka katika ukoo wa kifalme wa Silla, alifariki akifanya mazoezi ya kiroho katika mlima Jiuhua nchini China, na baada ya kifo chake aliheshimiwa kama umwilisho wa Ksitigarbha. Kwa sababu hiyo, mlima Jiuhua unaitwa hadi leo mahali patakatifu pa Ksitigarbha.
Avalokiteshvara mwenye sura ya kike tunayemjua naye alitengenezwa kwa njia hii. Huko India, Avalokiteshvara asili yake alikuwa Bodhisattva wa kiume. Lakini karibu na zama za nasaba ya Song nchini China, ilipoenea hekaya kwamba binti mfalme Miaoshan aliyetoa macho na mikono yake kwa ajili ya baba yake kumbe alikuwa Avalokiteshvara, Guanyin akabadilika taratibu kuwa na sura ya kike.
Njia hii ilitumika hata katika siasa. Malkia Wu Zetian wa nasaba ya Tang alijitangaza kuwa umwilisho wa Maitreya, na huko Tibet Dalai Lama anahesabiwa kuwa umwilisho wa Avalokiteshvara.
Tatu, kuwameza miungu wa asili wa eneo hilo
Ubudha ulipoingia eneo jipya, watu wa huko tayari waliamini miungu yao. Badala ya kuwafukuza miungu hao, Ubudha uliwapokea na kuwafanya Bodhisattva au miungu walinzi wa Kibudha.
Sanamu nyingi za mawe za Ksitigarbha zilizosimama kando ya njia na milangoni mwa vijiji nchini Japani ni mfano mzuri. Ni sura iliyozaliwa pale imani ya kienyeji iliyolinda mipaka ya kijiji na kuwalinda wasafiri na watoto ilipochanganyika na Ksitigarbha. Mungu wa kike wa Kihindu wa India, Saraswati, aliingia katika Ubudha akawa Benzaiten. Kuna pia maoni kwamba Ksitigarbha anahusiana na mungu wa kike wa ardhi wa India, lakini hili bado ni katika hatua ya dhana.
Hatuhitaji kwenda mbali. Hata Sansingak na Chilseonggak vilivyopo katika kila hekalu letu ni kanuni ileile. Imani ya Korea ya mungu wa mlima na Chilseong (nyota saba) iliingia ndani ya mahekalu ya Kibudha ikapata makazi.
Nne, kuipa dhana dhahania jina na sura
Mwisho ni njia ya kufanya wazo lenyewe kuwa mtu, bila hadithi wala mtu aliyewahi kuishi.
Manjushri ni hekima, na Samantabhadra ni utendaji, vilivyopewa sura ya mtu. Kwa hiyo mwanzoni hawakuwa na hadithi maalum ya maisha, badala yake wana alama zenye maana. Upanga anaoushika Manjushri ni hekima inayokata mahangaiko, na simba anayempanda ni kutokuwa na hofu. Tembo mweupe anayempanda Samantabhadra anamaanisha utendaji wenye nguvu kubwa lakini mpole. Hadithi ziliongezwa baadaye.
Hapa kuna hata aina fulani ya fomula. "Zamani za kale sana kulikuwa na mtawa au mfalme fulani. Aliweka nadhiri kadhaa kwa ajili ya viumbe. Baada ya kufanya mazoezi ya kiroho kwa nyakati zisizohesabika akawa Budha." Nadhiri 48 za mtawa Dharmakara aliyekuwa Amitabha kabla, na nadhiri 12 za Bhaisajyaguru zote zinafuata muundo huu. Ukijaza matamanio ya watu kama nuru isiyo na kikomo au kuponya magonjwa katika fomula hii, Budha mpya anazaliwa.
- Avalokiteshvara asili yake alikuwa mwanaume aliyebuniwa
- Je, Yesu kweli alijifunza Ubudha nchini India?
- Dini ya taifa la Korea si Ubudha bali ni 'pesa'
- Wazazi wakifa wanakuwa miungu ya wafu?
- Hata wakiwa wafu wanawatawala walio hai: 'Ibada za mababu na piramidi'
- Kuliko kutupwa kama Goryeojang, afadhali kuabudiwa kama mungu wa mababu